گوساله‌ای که در هفتهٔ اول زندگی دچار اسهال می‌شود، فقط یک روز شیر و آب از دست نمی‌دهد؛ رشد او هم عقب می‌افتد. کریپتوسپوریدیوم یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل این ماجرا است و تا امروز هیچ دارویی در برابر آن صددرصد مؤثر نبوده است. حالا دو خبر تازه سر برآورده‌اند: واکسنی مادری که نه گوساله، بلکه مادر آبستن را واکسینه می‌کند تا پادتن از راه آغوز به نوزاد برسد، و کارآزمایی‌ای که می‌گوید پارومومایسین در گوساله‌های هلشتاین اسهال را بهتر از هالوفوژینون مهار کرد. برای گاوداری ایرانی که تلفات و کم‌رشدی گوساله هزینهٔ سنگینی دارد، این اخبار ارزش بررسی دقیق دارند.
انگل و بیماری: چرا کنترلش دشوار است؟
کریپتوسپوریدیوم پاروم در گوساله‌های نوزاد باعث اسهال، کم‌رشدی و زیان اقتصادی می‌شود و میان دام و انسان مشترک است. در نیوزیلند داده‌های ملی نشان می‌دهد موارد انسانی در ماه‌های سپتامبر و اکتبر، هم‌زمان با اوج پرورش گوساله، بالاتر است و در یک بررسی ملی این انگل در ۵۱ درصد مزارع و در گوساله‌های یک تا ۲۱ روزه دیده شده است. آلودگی محیط با اووسیست نیز مهم است، چون گوساله‌های آلوده انگل را در مدفوع دفع می‌کنند و گوسالهٔ بعدی در همان جایگاه آلوده می‌شود.
واکسن مادری: پادتن از راه آغوز
واکسن Bovilis Cryptium حاوی پروتئین gp40 کریپتوسپوریدیوم پاروم است و به تلیسه و گاو آبستن تزریق می‌شود. گاو در آغوز خود پادتن علیه gp40 می‌سازد و گوساله با نوشیدن آغوز به‌طور غیرفعال در برابر انگل مصون می‌شود. کمیتهٔ داروهای دامی اتحادیهٔ اروپا (CVMP) در ۵ اکتبر ۲۰۲۳ دربارهٔ آن نظر مثبت داد. در شرح مجوز آمده است که ایمنی از لحظهٔ شروع تغذیه با آغوز آغاز می‌شود و در گوساله‌هایی که آغوز و شیر انتقالی را طبق دستورالعمل گرفته و هنگام تولد چالش شده بودند، تا دو هفتگی نشان داده شد. عوارض شایع تب و واکنش‌های محل تزریق مانند تورم، درد، گرمی و گرانولوم است. در نیوزیلند این محصول در ژانویهٔ ۲۰۲۶ تأیید شد و پروتکل سازنده دو دوز با فاصلهٔ ۴ تا ۵ هفته در سه‌ماههٔ آخر آبستنی است که باید دست‌کم سه هفته پیش از زایمان تمام شود؛ در آبستنی‌های بعدی یک دوز کافی است. باید توجه داشت که این محافظت دو هفته‌ای و نیابتی است و جای مدیریت آغوز و بهداشت را نمی‌گیرد.
درمان: هالوفوژینون یا پارومومایسین؟
فراتحلیل ۱۸ مقاله و ۲۵ آزمایش دربارهٔ هالوفوژینون (بیشتر با دوز ۱۰۰ تا ۱۵۰ میکروگرم بر کیلوگرم در روز) نشان داد اگر درمان پیش از پنج‌روزگی شروع شود، دفع اووسیست، بار اسهال و تلفات کمتر است. با این حال، نویسندگان سوگیری انتشار را محتمل می‌دانند، به‌ویژه برای اسهال. در کارآزمایی ۲۰۲۶، ۷۰ گوسالهٔ هلشتاین در معرض طبیعی کریپتوسپوریدیوم پاروم به‌طور تصادفی هالوفوژینون (۳۰ گوساله، ۱۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم) یا پارومومایسین (۴۰ گوساله، ۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم) را از روز پنجم تا یازدهم زندگی دریافت کردند. شانس اسهال در گروه هالوفوژینون ۴٫۹۳ برابر بود (فاصلهٔ اطمینان ۹۵ درصد: ۲٫۹۸ تا ۸٫۱۷)، مدت اسهال ۳٫۴ برابر و روزهای نیازمند مایع‌درمانی ۱٫۹۳ برابر بیشتر شد. گوساله‌های گروه پارومومایسین از هفتهٔ دوم وزن بیشتری داشتند و در گروه هالوفوژینون اوج دفع اووسیست شدیدتر بود. در مطالعهٔ میدانی دیگری روی ۸۳ دام، اسپیرامایسین و پارومومایسین، هر دو به‌تنهایی یا ترکیبی، اوج دفع اووسیست را به تأخیر انداختند و علائم را بهتر کردند؛ پارومومایسین مؤثرتر به نظر رسید، اما اسپیرامایسین هم می‌تواند جایگزین باشد. نویسندگان همین مطالعه تأکید دارند هیچ دارویی صددرصد مؤثر نیست. دو نکتهٔ احتیاط: هر دو نتیجه از آزمایش‌های کوچک است، و پارومومایسین یک آنتی‌بیوتیک آمینوگلیکوزیدی است که مصرف آن باید با مقررات دارویی و ملاحظات مقاومت همراه باشد.
وضعیت ایران
فراتحلیلی از ۱۰۰ مقالهٔ ایرانی، که ۴۰ مقالهٔ آن دربارهٔ گاو و گوساله بود، شیوع کریپتوسپوریدیوم در گاو را ۱۴٫۴ درصد برآورد کرد. در شهرستان ایلام از ۴۰۰ گوسالهٔ زیر یک سال، ۱۶ درصد (۶۴ گوساله) آلوده بودند؛ بیشترین آلودگی در گوساله‌های زیر یک ماه بود و میان گوساله‌های اسهالی ۲۷٫۳ درصد و غیراسهالی ۱۲٫۴ درصد گزارش شد. یعنی انگل دقیقاً در همان سنی دیده می‌شود که واکسن مادری و درمان زودهنگام می‌توانند اثر بگذارند. وضعیت ثبت و دسترسی به این واکسن در ایران باید از سازمان دامپزشکی و نمایندگان تجاری استعلام شود.
گام‌های عملی
نخست، پیش از انتخاب درمان، علت اسهال را تأیید کنید؛ در مطالعهٔ ایلام اووسیست‌ها با رنگ‌آمیزی زیل‌نلسون اصلاح‌شده شناسایی شدند. دوم، آغوز کافی و به‌موقع، چون هم محافظت واکسن مادری و هم ایمنی عمومی نوزاد به آن وابسته است. سوم، اگر هالوفوژینون یا داروی دیگری به کار می‌رود، زمان شروع مهم است؛ داده‌ها شروع پیش از پنج‌روزگی را بهتر نشان می‌دهند. چهارم، جدا کردن گوساله‌های اسهالی، تمیزکاری و خشک نگه داشتن جایگاه و رعایت بهداشت دست و پوشش برای کارگران، چون بیماری مشترک است. پنجم، اگر واکسن مادری در دسترس آمد، برنامهٔ دو دوزی تلیسه‌ها را مطابق دستور سازنده و پیش از زایمان طراحی کنید و نتیجه را با ثبت میزان اسهال و رشد گوساله‌ها بسنجید. دربارهٔ برنامه‌های جامع سلامت گوساله می‌توانید ایمن‌سازی گاو شیری در لهستان و واکسن BRD هشت‌ظرفیتی برای گوساله‌ها را هم ببینید.