کمتر کسی تصور می‌کرد یک باکتری بدون دیواره سلولی، که نه به انسان آسیب می‌زند و نه شیر و گوشت را ناایمن می‌کند، یک کشور را به برنامهٔ ریشه‌کنی چندساله و پرهزینه بکشاند. مایکوپلاسما بوویس در جولای ۲۰۱۷ برای نخستین‌بار در نیوزیلند شناسایی شد و اکنون، نزدیک به یک دهه بعد، آن کشور در «مرحلهٔ اطمینان از نبود» است و دامداران سهم‌شان از هزینه‌ها صفر شده است. اما این فقط یک داستان موفقیت نیست؛ برای دامپزشک ایرانی، که در پژوهش‌های داخلی مایکوپلاسما را در شیر مخزن می‌بیند، درس‌های روشنی از چگونگی ورود، شناسایی و مهار بیماری دارد.
چهره‌های بیماری و راه‌های انتقال
مایکوپلاسما بوویس می‌تواند ورم پستان، ذات‌الریه، آرتریت و کم‌رشدی گوساله ایجاد کند و کمتر هم بیماری عصبی پیشرونده در گوساله، ورم ملتحمه و زیان‌های تولیدمثلی دارد. این باکتری معمولاً از راه تماس نزدیک پخش می‌شود: مخلوط‌شدن دام‌ها در چراگاه، جایگاه، سالن شیردوشی یا جایگاه گوساله، تماس پوزه‌به‌پوزه از دو طرف حصار، و تغذیهٔ گوساله با شیر یا آغوز گاوهای آلوده. در یک مطالعهٔ پرسشنامه‌ای در سوئد، ۳۱ درصد از ۱۱۵ گلهٔ پاسخ‌دهنده (۳۶ گله) از نظر پادتن مثبت بودند و تغذیه با شیر خشک و نگهداری گوساله‌های از شیرگرفته در گروه‌های بزرگ‌تر از ۱۵ رأس در گله‌های مثبت بیشتر بود. پژوهشگران یادآور می‌شوند که واکسن و درمان مؤثر قطعی وجود ندارد و کنترل به زیست‌امنی و مدیریت وابسته است.
ریشه‌کنی نیوزیلند: چه شد؟
شواهد نشان می‌دهد باکتری از یک مورد واحد پخش شد که احتمالاً در اوایل ۲۰۱۵ وارد کشور شد؛ محتمل‌ترین مسیر اسپرم گاو وارداتی بود. از مه ۲۰۲۲ استاندارد جدیدی برای ورود مواد ژنتیکی گاو اجرا می‌شود و خطر انتقال از این راه اکنون بسیار کم ارزیابی می‌شود. برنامه در ۲۰۱۸ آغاز شد و هدف آن ریشه‌کنی سراسری تا ژوئن ۲۰۲۸ است. دلیل اقتصادی روشن بود: اگر بیماری پخش می‌شد، بخش کشاورزی در ده سال نخست حدود ۱٫۳ میلیارد دلار نیوزیلند بهره‌وری از دست می‌داد، در حالی که هزینهٔ برآوردی برنامه ۸۷۰ میلیون دلار در ده سال بود. هزینه‌ها ۶۸ درصد را دولت و ۳۲ درصد را صنعت می‌پردازد. تا ژانویهٔ ۲۰۲۵، ۲۸۲ مزرعهٔ تأییدشده ثبت شده بود و هیچ مزرعهٔ فعالی باقی نمانده بود. برنامه سه مرحله دارد: شناسایی و حذف موارد آلوده؛ «نبود موقت»، که برای آن دو دورهٔ زایش بهاره و دو دورهٔ زایش پاییزهٔ پیاپی بدون مورد لازم است؛ و «اطمینان از نبود» که حدود دو سال پایش پسینی ادامه می‌یابد و با اعلام رسمی نبود بیماری پایان می‌گیرد. از ۱ اوت ۲۰۲۶ عوارض شیر و از ۱ اکتبر ۲۰۲۶ عوارض کشتار گاو گوشتی صفر شد، چون پیش‌بینی می‌شود منابع کنونی برای ادامهٔ برنامه کافی باشد.
پایش شیر مخزن: ابزار اصلی
از ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶ غربالگری شیر مخزن از ماهانه به دوهفته‌ای رسید، چون در بهار تلیسه‌ها وارد گلهٔ شیری می‌شوند و دام‌ها از چراگاه زمستانی برمی‌گردند و هر دو می‌توانند منبع ورود عفونت باشند. آزمون به دنبال پادتن می‌گردد؛ نتیجهٔ «مثبت» به‌خودی‌خود یعنی گله آلوده است نیست و ابتدا ارزیابی خطر انجام می‌شود تا ببینند آزمایش‌های بیشتر در مزرعه لازم است یا نه. آزمون‌های مصوب برنامه الایزای شیر مخزن، الایزای سرم و PCR هستند. نمونه‌ها در بیشتر مزارع هنگام جمع‌آوری معمول شیر توسط راننده برداشته می‌شود، یعنی نمونه‌گیری در جریان کار معمول جمع‌آوری شیر انجام می‌شود.
این‌ها برای ایران چه معنایی دارند؟
در پژوهشی از همدان، ۱۲۵ نمونهٔ شیر مخزن از ۳۱ گاوداری بررسی شد. با PCR جنس مایکوپلاسما در ۱۹ نمونه (۱۵٫۲ درصد) و مایکوپلاسما بوویس با نستد PCR در ۱۱ نمونه (۸٫۸ درصد) یافت شد. در همین نمونه‌ها آزمون کالیفرنیا (CMT) در ۲۰٫۸ درصد و شمارش سلول جسمی در ۸۱٫۶ درصد نمرهٔ بالا نشان داد. این عدد شیوع گله‌ای کشوری نیست، اما نشان می‌دهد باکتری در شیر مخزن دست‌کم در بخشی از گاوداری‌ها حضور دارد. تفاوت مهم این است که نیوزیلند ریشه‌کنی را پس از ورود بیماری از یک مورد واحد آغاز کرد؛ در کشوری که مایکوپلاسما احتمالاً از پیش در گله‌ها وجود دارد، به نظر می‌رسد نخستین گام کنترل و پایش در سطح گله است، نه ریشه‌کنی سراسری.
گام‌های عملی
نخست، شیر مخزن را برای مایکوپلاسما به‌صورت دوره‌ای و در گاوداری‌های بزرگ بررسی کنید و ورم پستان‌های مقاوم به درمان یا چندپستانی را با کشت و PCR تأیید کنید. دوم، دام جدید و تلیسهٔ خریداری‌شده را قرنطینه و پیش از ورود به گله آزمایش کنید. سوم، تغذیهٔ گوساله با شیر یا آغوز گاوهای آلوده یا مشکوک را متوقف کنید. چهارم، از اسپرم و مواد ژنتیکی وارداتی گواهی آزمایش مورد قبول بخواهید، زیرا تجربهٔ نیوزیلند نشان می‌دهد این مسیر می‌تواند ورود بیماری را ممکن کند. پنجم، تماس گروه‌های سنی و مخلوط‌شدن دام‌ها را محدود کنید و ورم پستان، ذات‌الریه و آرتریت گوساله را ثبت کنید. ششم، پیش از امید بستن به واکسن، شواهد میدانی را بخوانید. برای نمونه، کارآزمایی میدانی واکسن غیرفعال را در مایکوپلاسما بوویس و واکسن غیرفعال در گوساله‌ها ببینید و دربارهٔ واکسن‌های تنفسی گوساله هم واکسن BRD ویرباک را مطالعه کنید.