سازمان دامپزشکی کشور روز ۱۲ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد که به گفتهٔ معاون دفتر بهداشت، پیشگیری و مدیریت بیماری‌های طیور و کرم ابریشم این سازمان، با وجود پایش‌های مستمر در سال‌های اخیر، تاکنون موردی از آلودگی زنبورستان‌های کشور به انگل تروپیلاالاپس مشاهده نشده است. این خبر برای زنبورداران اطمینان‌بخش است، اما هم‌زمان با گزارش‌های تازهٔ بین‌المللی دربارهٔ پیشروی این کنه به سمت غرب آسیا منتشر شده و این پرسش را پیش می‌کشد که زنبورستان‌های کشور، به‌ویژه در مناطق مرزی، برای تشخیص زودهنگام این تهدید تا چه اندازه آماده‌اند.
تروپیلاالاپس چیست و چه تفاوتی با واروآ دارد؟
تروپیلاالاپس (Tropilaelaps) و واروآ (Varroa) دو جنس جداگانه از کنه‌های انگلی زنبور عسل هستند و نباید آن‌ها را یکی دانست یا با نامی ترکیبی از هر دو خطاب کرد. واروآ سال‌هاست در زنبورستان‌های ایران و بیشتر نقاط جهان حضور دارد و زنبورداران با آن آشنا هستند؛ اما گونهٔ Tropilaelaps mercedesae در اصل انگل زنبور عسل غول‌پیکر آسیایی (Apis dorsata) بوده و به گزارش سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH)، اکنون در چند کشور آسیایی زنبور عسل اروپایی (Apis mellifera)، یعنی همان زنبوری که در زنبورداری ایران پرورش داده می‌شود، را نیز آلوده می‌کند.
این سازمان در گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ خود توضیح می‌دهد که تروپیلاالاپس از واروآ کوچک‌تر و روشن‌تر است، بیشتر چرخهٔ زندگی خود را درون سلول‌های سرپوشیدهٔ نوزاد می‌گذراند، روی شان با سرعت زیاد حرکت می‌کند و نشانه‌های آلودگی آن ممکن است با آسیب‌های ناشی از واروآ اشتباه گرفته شود. همین ویژگی‌ها تشخیص آن را دشوار می‌کند: کنه‌ای که مدت کوتاهی بیرون از سلول نوزاد می‌ماند و شبیه آسیب‌های آشنای واروآ است، به‌راحتی از دید بازرسی معمول پنهان می‌ماند.
آنچه در منطقه گزارش شده است
سازمان جهانی بهداشت دام در همان گزارش اعلام کرده است که این کنه هنوز در اروپا استقرار نیافته، اما دامنهٔ جغرافیایی آن به تدریج به سوی این منطقه گسترش می‌یابد. به نوشتهٔ این سازمان، وجود کنه در سپتامبر ۲۰۲۴ در گرجستان و در اوت ۲۰۲۶ در ترکیه از طریق سامانهٔ رسمی گزارش‌دهی بیماری‌های دامی (WAHIS) گزارش شده و همچنین نگرانی‌هایی دربارهٔ حضور احتمالی آن در کشورهای دیگری از منطقهٔ میان اروپا و جنوب شرق آسیا مطرح است.
فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های زنبورداری (Apimondia) نیز در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ با اشاره به یافته‌های ترکیه از خطر بالای گسترش این کنه در شرق اروپا هشدار داد. این فدراسیون در کنار گزارش‌های قبلی از گرجستان و روسیه، به نگرانی‌هایی دربارهٔ احتمال حضور کنه در ارمنستان، آذربایجان و ایران اشاره کرده است. باید تأکید کرد که این عبارت بیان یک نگرانی است، نه گزارش یک مورد قطعی؛ و موضع رسمی سازمان دامپزشکی کشور همچنان این است که موردی در زنبورستان‌های ایران مشاهده نشده است.
مشاهده‌نشدن با عاری‌بودن یکسان نیست
در اپیدمیولوژی دامپزشکی، «موردی مشاهده نشده» و «عاری بودن اثبات‌شده» دو مفهوم متفاوت‌اند. ارزش یک نتیجهٔ منفی به حساسیت نظام پایش بستگی دارد: اینکه چند زنبورستان و چند کلنی بررسی شده، نمونه‌ها از کدام مناطق گرفته شده، با چه روشی و در چه فصلی، و آیا نمونه‌گیری بر مناطق پرخطر متمرکز بوده است یا نه. برای کنه‌ای که در نوزاد سرپوشیده پنهان می‌شود و با واروآ اشتباه گرفته می‌شود، روش‌هایی که برای پایش واروآ طراحی شده‌اند ممکن است به‌تنهایی کافی نباشند. انتشار جزئیات روش‌شناسی پایش، بدون آنکه نیازی به ارائهٔ اطلاعات حساس باشد، می‌تواند اعتبار اعلام وضعیت کشور را نزد زنبورداران و شرکای تجاری افزایش دهد.
پیشنهادهایی برای آمادگی متناسب
آنچه در ادامه می‌آید پیشنهادهای تحلیلی بر پایهٔ توصیه‌های کلی سازمان جهانی بهداشت دام است و به معنای وجود یا نبود برنامه‌ای مشخص در کشور نیست. نخست، تقویت هم‌زمان پایش فعال و غیرفعال، به‌ویژه در مناطق مرزی و نقاط پرخطر، همراه با مسیر روشن و سریع برای تأیید آزمایشگاهی و گزارش موارد مشکوک؛ رویکردی که این سازمان صراحتاً به کشورهای منطقهٔ اروپا توصیه کرده است. دوم، آموزش زنبورداران و دامپزشکان برای شناخت تفاوت‌های ظاهری و نشانه‌های هشدار تروپیلاالاپس در مقایسه با واروآ، تا موارد مشکوک زودتر گزارش شوند.
سوم، توجه ویژه به جابه‌جایی ملکه، بستهٔ زنبور و کلنی، چه از مسیر واردات و چه در کوچ فصلی زنبورستان‌ها، زیرا جابه‌جایی کلنی‌های آلوده از راه‌های شناخته‌شدهٔ انتقال انگل‌های زنبور عسل است. چهارم، شفافیت در اطلاع‌رسانی؛ زنبوردارانی که بدانند گزارش یک مورد مشکوک به اقدام متناسب و منطقی می‌انجامد، انگیزهٔ بیشتری برای همکاری دارند. همچنین گزارش سریع هر مورد احتمالی از طریق سامانهٔ WAHIS به هماهنگی منطقه‌ای کمک می‌کند؛ موضوعی که پیش‌تر در گزارش گسترش تب آفریقایی اسب‌ها در جنوب شرق آسیا نیز اهمیت آن برای بیماری‌های فرامرزی دیده شد.
جمع‌بندی
بر پایهٔ اطلاعات رسمی موجود، دلیلی برای نگرانی فوری دربارهٔ آلودگی زنبورستان‌های ایران وجود ندارد و نباید از گزارش‌های منطقه‌ای نتیجه گرفت که کنه وارد کشور شده است. با این حال، گزارش‌های رسمی از گرجستان و ترکیه نشان می‌دهد که فاصلهٔ این تهدید با منطقه کمتر شده است. در چنین شرایطی، پایش حساس و مستند، آموزش هدفمند و نظارت بر جابه‌جایی کلنی‌ها اقداماتی کم‌هزینه‌تر از مقابله با یک آلودگی استقرار‌یافته‌اند؛ همان منطقی که در مباحث انگل‌های نوظهور و رویکرد سلامت واحد نیز بر آن تأکید می‌شود: پیشگیری و تشخیص زودهنگام، مؤثرترین خط دفاع در برابر انگل‌های در حال گسترش است.