سال‌هاست دامپزشکان در پایان شیردهی «برای احتیاط» به همهٔ گاوها داروی داخل پستانی می‌زنند. این رویکرد ساده است، اما یعنی داروی ضدمیکروب به گاوهایی هم می‌رسد که هیچ عفونتی ندارند. در ایرلند، برآورد سال ۲۰۱۹ نشان می‌داد آنتی‌بیوتیک فروخته‌شدهٔ دورهٔ خشکی برای درمان همهٔ گاوهای شیری کشور کافی است. حالا مطالعه‌ای تازه از رومانی نشان داده است که در گاوهای کم‌خطر، درزگیر داخلی سرپستانک (ITS) به‌تنهایی می‌تواند مصرف آنتی‌بیوتیک را حدود ۹۰ درصد کم کند، بی‌آنکه سلامت پستان به‌طور معناداری بدتر شود. برای گاوداری‌های ایران، که مقاومت باکتری‌های ورم پستان در آن‌ها هشداردهنده است، این پرسش جدی است: کدام گاوها واقعاً به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند؟
منطق علمی: چرا دورهٔ خشکی حساس است؟
به گفتهٔ پژوهشگران مؤسسهٔ تیگاسک ایرلند، پرخطرترین زمان‌ها برای ابتلا به عفونت درون‌پستانی، دو هفتهٔ پس از خشک‌کردن و دو تا سه هفتهٔ پیرامون زایمان است. آنتی‌بیوتیک در پایان شیردهی دو کار می‌کرد: درمان عفونت موجود و پیشگیری از عفونت تازه. با مقررات جدید دارویی اتحادیهٔ اروپا که از ۲۰۲۲ در ایرلند اجرا شد، آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری از عفونت‌های تازه مجاز نیست و تکیه بر درزگیر سرپستانک است که مانند یک سد فیزیکی مانع ورود باکتری به کوارتر می‌شود. در درمان انتخابی دورهٔ خشکی (SDCT) فقط گاوهای مظنون به عفونت دارو می‌گیرند و بقیه فقط درزگیر دریافت می‌کنند.
شواهد بین‌المللی
مطالعهٔ میدانی رومانی از مه ۲۰۲۵ تا آوریل ۲۰۲۶ در دو گلهٔ گاو شیری انجام شد. گله‌ها باید دست‌کم پنج ماه پیش از شروع، شمارش سلول جسمی مخزن (BMSCC) را در حد ۲۵۰ هزار سلول در میلی‌لیتر یا کمتر نگه داشته بودند. گاو «کم‌خطر» کسی بود که میانگین سه ماه پایانی و آخرین آزمون‌روز او هر دو حداکثر ۲۰۰ هزار سلول و شمارش افتراقی سلول‌های جسمی (DSCC) آخرین آزمون‌روز حداکثر ۶۵ درصد بود. از ۸۷ گاو مناسب، ۶۲ گاو (۷۱٫۳ درصد) کم‌خطر بودند و فقط درزگیر گرفتند. این گروه با ۳۷ گاو کم‌خطر یک گروه تاریخی که در همان گله‌ها آنتی‌بیوتیک گرفته بودند مقایسه شد. پس از زایمان، ۷۸٫۴ درصد گاوهای گروه آنتی‌بیوتیک و ۷۵٫۸ درصد گاوهای گروه درزگیر عفونت درون‌پستانی نداشتند. ورم پستان بالینی در ۱۰۰ روز نخست شیردهی در ۱۶٫۲ درصد گاوهای گروه آنتی‌بیوتیک و ۱۷٫۷ درصد گاوهای گروه درزگیر دیده شد؛ تفاوت معنادار نبود. شیر هم کاهش نیافت و هزینهٔ کل تفاوت معناداری نداشت. مصرف آنتی‌بیوتیک برای هر گاو با احتساب درمان ورم پستان‌های بعدی از ۱۴۲۵٫۱ به ۱۵۹٫۷ میلی‌گرم رسید؛ کاهش ۸۸٫۸ درصدی. البته نویسندگان تأکید می‌کنند تعداد گله‌ها و گاوها کم بود، محاسبهٔ توان آماری انجام نشد و گروه مقایسه تاریخی بود. اثر گله هم مهم بود: در یکی از دو گله خطر عفونت پس از زایمان بسیار کمتر بود و مدت خشکی بیش از ۶۵ روز شانس عفونت را حدود ۳٫۵ برابر کرد.
در آزمایش تصادفی‌شدهٔ آمریکایی روی هفت گله، گاوها به سه گروه تقسیم شدند: درمان همگانی با سفتیوفور، SDCT راهنمای کشت و SDCT راهنمای الگوریتم. همهٔ کوارترها درزگیر گرفتند. در روش الگوریتمی، گاو با شمارش بیش از ۲۰۰ هزار در همان شیردهی یا دست‌کم دو ورم پستان بالینی آنتی‌بیوتیک می‌گرفت. مصرف آنتی‌بیوتیک در سطح کوارتر به ۴۵ درصد رسید، بدون اینکه بهبود عفونت‌های دورهٔ خشکی یا عفونت‌های تازه بدتر شود. اما ایرلندی‌ها هشدار دارند: در ۵ گلهٔ تجاری، گاوهایی که همهٔ شمارش‌هایشان زیر ۲۰۰ هزار بود و فقط درزگیر گرفتند، شمارش سلول جسمی شیردهی بعدی‌شان حدود ۵۰ درصد بیشتر بود و عفونت تازهٔ بیشتری هنگام زایمان داشتند؛ هرچند میان گله‌ها تفاوت بزرگ بود و ۸۲ درصد گاوهایی (۴۰ از ۴۹) که هنگام خشک‌کردن عفونت داشتند و فقط درزگیر گرفتند تا زایمان خودبه‌خود بهبود یافتند. نکتهٔ کلیدی بهداشت خشک‌کردن است: وقتی خشک‌کردن به روش معمول و فقط با درزگیر بود، شمارش سلول جسمی شیردهی بعدی ۱۱۵ هزار سلول در میلی‌لیتر شد، در حالی که در گروه‌های دیگر ۳۵ هزار بود.
پیام برای دامداران و دامپزشکان ایرانی
فراتحلیلی از ۶۸ مقاله (۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱) نشان داده است که استافیلوکوکوس اورئوس عامل ورم پستان در ایران مقاومت بالایی دارد: ۸۳٫۸ درصد جدایه‌های ایرانی به پنی‌سیلین G، ۶۷ درصد به آمپی‌سیلین و ۶۹٫۵ درصد به آموکسی‌سیلین مقاوم بودند. جدایه‌های ایرانی در پنی‌سیلین G، آمپی‌سیلین و اریترومایسین مقاوم‌تر از میانگین جهانی بودند و روند مقاومت برای پنی‌سیلین G، آموکسی‌سیلین و تتراسایکلین رو به افزایش بود. در چنین شرایطی دادن دارو به همهٔ گاوها نه‌فقط پرهزینه، که مسیر انتخاب سویه‌های مقاوم را هم هموار می‌کند. پس SDCT اگر درست اجرا شود، فشار انتخابی را کم می‌کند؛ اگر مدیریت گله ضعیف باشد، می‌تواند شمارش سلول جسمی و عفونت‌های تازه را بالا ببرد.
گام‌های عملی
نخست، گله باید داده‌های قابل‌اعتماد شمارش سلول جسمی هر گاو و مخزن، سابقهٔ ورم پستان و در صورت امکان کشت میکروبی داشته باشد؛ گله‌های دارای BMSCC بالا یا عفونت‌های واگیر داوطلب خوبی نیستند. دوم، معیار گزینش را از آستانه‌های سخت‌گیرانه شروع کنید؛ مطالعهٔ رومانی هر سه شاخص SCC میانگین، SCC آخر و DSCC را با هم به کار برد، و هر شاخص مشکوک گاو را پرخطر می‌کرد. سوم، خشک‌کردن تمیز: شستن و ضدعفونی کامل سرپستانک، پیش‌غوطه‌وری، تمیزکردن دقیق نوک سرپستانک و تزریق درزگیر با دست و ابزار تمیز. چهارم، جایگاه خشکی و بستر؛ گاوداران ایرلندی که جایگاه‌های استراحت را دو بار در روز تمیز، لایروبی و آهک‌پاشی می‌کردند، گاوهایی با شمارش سلول جسمی کمتر داشتند. پنجم، گاوهای دارای سلول بالا در بیش از دو آزمون‌روز، با سابقهٔ سلول بالا در دورهٔ پیشین و درمان‌شده در خشک‌کردن قبلی، کاندید حذف‌اند. ششم، نتیجه را مستند کنید: عفونت پس از زایمان، ورم پستان بالینی در ۱۰۰ روز اول و SCC شیردهی بعدی. برای تصویر بزرگ‌تر مقاومت دارویی در دام می‌توانید مقاومت میکروبی و مصرف آنتی‌بیوتیک در غرب آفریقا و دوز ناقص آنتی‌بیوتیک و مقاومت را هم مطالعه کنید.