کیست هیداتید یا اکینوکوکوزیس سیستیک بیماری انگلی مشترک بین دام و انسان است و انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس عامل آن است. این انگل در چرخهٔ سگ و دام می‌چرخد: سگ میزبان نهایی است و تخم انگل را با مدفوع دفع می‌کند، و گوسفند، گاو و بز با خوردن تخم‌ها میزبان واسط می‌شوند. سازمان جهانی بهداشت این بیماری را در فهرست بیماری‌های گرمسیریِ فراموش‌شده آورده است.
در خبرهای فارسی که بررسی شد، گزارش‌های مربوط به کیست هیداتید بیشتر دربارهٔ ضبط کبد و ریهٔ آلوده در کشتارگاه‌هاست. مرور نظام‌مند ۲۰۲۱ بر ۳۱ مطالعهٔ ایرانی از ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۰ شیوع کیست هیداتید را در دام‌های کشتارشدهٔ ایران ۱۳٫۹ درصد برآورد کرده است (بازهٔ اطمینان ۱۰٫۷ تا ۱۷٫۷ درصد)، هرچند ناهمگنی مطالعه‌ها بسیار زیاد بود. در مطالعه‌ای در کشتارگاه اصفهان، ۱۶٫۴ درصد از بیش از ۸۹ هزار گوسفند بازرسی‌شده کیست داشتند و بیشترین موارد ضبط مربوط به ریهٔ گوسفند بود.
واکسن EG95 پروتئینی نوترکیب است که از آنتی‌ژن لارو انگل ساخته شده است. آنتی‌بادی‌هایی که این واکسن در گوسفند می‌سازد توان لارو را برای استقرار و نفوذ از دیوارهٔ روده خنثی می‌کند، یعنی پیش از تشکیل کیست عمل می‌کند. در آزمایش‌های کنترل‌شده، محافظت ۹۶ تا ۱۰۰ درصد در گوسفند گزارش شده است. پژوهشگران ایرانی هم در آزمایشی با ۳۰ گوسفند، گوسفندان واکسینه را با ۳۵۰۰ تخم انگلِ جداشده در ایران آلوده کردند و ۱۲ ماه بعد در کالبدگشایی ۹۸ درصد محافظت دیدند. آن‌ها نوشتند این واکسن را می‌توان در مقیاس صنعتی تولید کرد و گام بعدی آزمون بالینی در ایران است.
در میدان، دو آزمایش مهم نتایج متفاوتی داده‌اند. در ریو نگرو در آرژانتین، بره‌های جوامع بومی دورافتاده شش سال واکسینه شدند، هرچند فقط حدود نیمی از بره‌ها واکسیناسیون کامل گرفتند. شیوع کیست در گوسفندان بالغ از ۵۶٫۳ درصد در ۲۰۰۹ به ۲۱٫۱ درصد در ۲۰۱۵ رسید، یعنی حدود ۶۲ درصد کاهش؛ اما تفاوت با منطقهٔ شاهد (۴۰٫۶ درصد) از نظر آماری معنی‌دار نبود، چون شمار گوسفندهای کالبدگشایی‌شده کم بود. در اطلس میانی مراکش، ۴۰۲ بره واکسینه و ۳۹۵ بره شاهد چهار سال دنبال شدند. نزدیک چهارسالگی، ۹٫۴ درصد گوسفندان واکسینه کیست زنده داشتند، در برابر ۷۲٫۸ درصد گوسفندان شاهد، و میانگین کیست زنده ۹۷ درصد کمتر بود (۰٫۲۸ در برابر ۹٫۱۸). حدود نیمی از دام‌های دو گروه تا پایان طرح فروخته شدند یا تلف شدند.
نتیجهٔ مراکش دربارهٔ سگ‌ها هم قابل‌توجه است. درمان سگ‌های صاحب‌دار با پرازیکوانتل هر چهار ماه، شیوع انگل در سگ‌ها را از ۳۵ به ۱۲ درصد رساند، اما انتقال به گوسفند را کم نکرد و اثر واکسن را هم بیشتر نکرد. نویسندگان دلیل احتمالی را سگ‌های بی‌صاحب و سگ‌سانان وحشی درمان‌نشده می‌دانند. آن‌ها پیشنهاد کرده‌اند EG95 در واکسن آنتروتوکسمی ادغام شود، چون به برآورد خودشان ۶۰ تا ۸۵ درصد دامداران منطقه هر سال بره‌هایشان را با واکسن آنتروتوکسمی واکسینه می‌کنند.
مقالهٔ تازه‌ای که ۹ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد و پژوهشگران انستیتوی دامپزشکی لانژو از آکادمی علوم کشاورزی چین آن را نوشته‌اند، به نسل بعد می‌پردازد. آن‌ها سه واکسن mRNA ساختند که در نانوذرهٔ لیپیدی بسته‌بندی شده بود: EG95 ساده، EG95 متصل به اینترلوکین ۴ برای تقویت پاسخ ایمنی، و EG95 همراه با آنتی‌ژن EC95 از اکینوکوکوس کانادنسیس (ژنوتیپ G6) برای پوشش گونهٔ دوم. واکسن‌ها در موش و بره با یک واکسن زیرواحد تجاری EG95 مقایسه شدند (۴۲ بره، هفت رأس در هر گروه). ایمنی هومورال و سلولی هر سه واکسن mRNA قوی‌تر از واکسن تجاری بود. آنتی‌بادی در موش‌ها بیش از ۱۲ ماه پس از واکسیناسیون بالا ماند. در بره‌ها تا روز ۱۲۰ پایش شد و سطح IgG گروه‌های mRNA بالا ماند، در حالی که در گروه واکسن تجاری به‌وضوح کاهش یافت.
برای آزمون چالش، موش‌ها یک ماه پس از یادآور با ۱۰۰۰ پروتواسکولکس زندهٔ انگل آلوده شدند و شش ماه بعد کالبدگشایی شدند. واکسن IL-4-EG95 بهترین نتیجه را داد: ۹۳ درصد مهار رشد کیست و ۹۱ درصد محافظت، و در برخی موش‌ها محافظت کامل دیده شد؛ واکسن تجاری محافظت ضعیف‌تری داشت. سرم بره‌های واکسینه‌شده با mRNA نیز در آزمایشگاه پروتواسکولکس‌ها را کشت: پس از ۴۸ ساعت، سرم ۵۰ درصد گروه‌های mRNA ۹۸ درصد آن‌ها را کشت و واکسن تجاری هم بیش از ۹۰ درصد. در موش‌ها نشانهٔ سمیت یا تغییر بافتی دیده نشد. با این حال، این هنوز یافتهٔ آزمایشگاهی و حیوان کوچک است: آزمون چالش در گوسفند، میزبان اصلی، با تخم انگل جداشده از سگ انجام نشده و نویسندگان آن را برای مطالعه‌های بعدی گذاشته‌اند.
در ایران، فهرست واکسن‌های اولویت‌دار ۱۴۰۵ که مرکز دارو، درمان و ایمنی خوراک سازمان دامپزشکی برای تولید یا واردات ابلاغ کرده، برای دام فقط آبله دامی، تب برفکی، طاعون نشخوارکنندگان کوچک، لمپی‌اسکین، هاری، شاربن و تب سه‌روزه را آورده و واکسن کیست هیداتید در آن نیست. نویسندگان مراکشی یادآوری می‌کنند اگر فقط به واکسن تکیه شود، باید پوشش گسترده باشد و سال‌ها ادامه یابد تا نسل گوسفندان حساس عوض شود. دربارهٔ واکسن‌های انگلی و بیماری‌های گوسفند و بز، در دارواک مرور آنتی‌ژن‌های کاندید واکسن فاسیولوز در نشخوارکنندگان، واکسن زندهٔ لنفادنیت کازئوز در بز و گوسفند و پایش سرمی واکسن طاعون نشخوارکنندگان کوچک را هم ببینید.