مقاومت ضدمیکروبی یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای سلامت در قرن بیست‌ویکم شناخته می‌شود و در دامپزشکی اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان دام‌های مولد به کار می‌روند و باکتری‌های مقاوم می‌توانند از راه زنجیرهٔ غذایی یا تماس مستقیم به انسان منتقل شوند. ولادیمیر زوباریف، دامپزشک ارشد شرکت دارویی روسی نیتا-فارم، اصولی را برای مصرف منطقی آنتی‌بیوتیک در گلهٔ دام بزرگ تشریح کرده است که هدفشان حفظ اثربخشی درمان و کاهش خطر مقاومت است.
دورهٔ ناقص درمان؛ خطری پنهان
یکی از باورهای نادرست رایج این است که کوتاه‌کردن دورهٔ آنتی‌بیوتیک فشار کمتری به بدن وارد می‌کند و خطر مقاومت را کاهش می‌دهد. در واقع دورهٔ ناقص همهٔ میکروب‌ها را از بین نمی‌برد و باکتری‌های بازمانده سازوکارهای دفاعی مانند تولید آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ دارو یا تغییر دیوارهٔ سلولی برای کاهش نفوذپذیری را به دست می‌آورند. نتیجه آن است که در عفونت بعدی، دارو ممکن است دیگر اثر نکند.
سه قاعدهٔ حفظ اثربخشی درمان
قاعدهٔ نخست، رعایت دقیق دوز و طول دورهٔ درمان است: اگر دامپزشک دورهٔ ده‌روزه تجویز کرده، نباید پس از بهبود ظاهری دام آن را قطع کرد؛ این نکته در درمان گروهی اهمیت ویژه دارد و برنامه باید برای کل گله اجرا شود. قاعدهٔ دوم، تعیین عامل بیماری و حساسیت آن به داروهاست؛ مصرف آنتی‌بیوتیک بدون آزمون حساسیت کار در تاریکی است. تشخیص بالینی قطعی الزاماً به انتظار برای نتیجهٔ آزمایشگاه نیاز ندارد، اما اگر دارو پاسخ نداد باید آزمایش انجام شود و داروی طیف‌باریک جایگزین شود. قاعدهٔ سوم، پرهیز از مصرف پیشگیرانه در دام‌های سالم است که از عوامل اصلی گسترش مقاومت به شمار می‌رود؛ استثناها مانند آمادگی برای جراحی، زایمان غیرطبیعی یا تماس با دام بیمار محدودند و این پیشگیری نباید از ۱۴ روز فراتر رود. پیوند مصرف آنتی‌بیوتیک و مقاومت در دام‌های مولد را در فراتحلیل مقاومت میکروبی در غرب آفریقا نیز دیده‌ایم.
چرا دوزها بازنگری می‌شوند؟
به گفتهٔ این کارشناس، مصرف دارو در دوزهای زیردرمانی به گزینش سویه‌های مقاوم می‌انجامد، اما افزایش دوز هم راه‌حل همگانی نیست؛ زیرا در دام‌های مولد ممکن است دفع دارو را طولانی‌تر کند و بازنگری دورهٔ پرهیز پیش از کشتار و مصرف شیر را لازم سازد. از این رو دامپزشک باید توصیه‌های به‌روز دوز را دنبال کند و تولیدکنندگان دارو نیز کیفیت و اثربخشی فرآورده‌ها را پیوسته پایش کنند.
رویکرد نظام‌مند و نقش هر فرد
روسیه برنامهٔ اجرایی راهبرد پیشگیری از گسترش مقاومت ضدمیکروبی را بر پایهٔ مصوبهٔ اوت ۲۰۲۴ دولت دنبال می‌کند که بر کنترل تجویز، توسعهٔ داروهای جایگزین داخلی و محدودکردن مصرف غیرهدفمند آنتی‌بیوتیک تمرکز دارد. زوباریف کنترل سخت‌گیرانهٔ فروش نسخه‌ای، به‌کارگیری تشخیص سریع و حمایت از توسعهٔ آنتی‌بیوتیک‌های تازه را نیز ضروری می‌داند؛ رویکردی که با سیاست نسخه‌ای‌شدن داروها در اروپا، مانند نسخه‌ای‌شدن ضدانگل‌ها در ایرلند، هم‌سوست. پایش مقاومت نیز با نمونه‌گیری از واحدهای دامداری مناطق مختلف و تکرار آن هر سه تا شش ماه انجام می‌شود.
برای دامپزشک گله این یعنی تشخیص پیش از تجویز، دوز دقیق بر پایهٔ وزن و تکمیل دوره؛ برای کارشناس پرورش یعنی برنامه‌ریزی کشتار و فروش شیر با در نظر گرفتن دورهٔ پرهیز و بهبود شرایط نگهداری مانند کاهش تراکم، استرس و تهویهٔ نامناسب؛ و برای تولیدکنندهٔ دارو یعنی مسئولیت کیفیت هر سری ساخت. به تعبیر این کارشناس، اثربخشی درمان فردا به تصمیم‌های امروز بستگی دارد: تشخیص دقیق، تکمیل دوره و کنار گذاشتن «پیشگیری محض احتیاط».